Domy kolonijne i ośrodki FWP jako zabytki turystyki PRL

Dom wczasowy z PRL nie staje się zabytkiem wyłącznie dlatego, że pamięta pracownicze turnusy, wspólne posiłki i wakacyjne kolonie. O jego wartości decydują przede wszystkim historia powstania, rozwiązania architektoniczne, zachowany układ przestrzenny oraz znaczenie społeczne. W przypadku dawnych ośrodków wypoczynkowych trzeba przy tym rozróżnić obiekty Funduszu Wczasów Pracowniczych, ośrodki budowane przez zakłady przemysłowe i specjalne domy kolonijne. Choć wszystkie należały do systemu zorganizowanego wypoczynku PRL, reprezentują różne etapy rozwoju turystyki i nie zawsze mają taką samą wartość historyczną.

Od FWP do kolonii zakładowych – historia budynków, które zmieniły polską turystykę

Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP) powstał w czerwcu 1945 roku przy Komisji Centralnej Związków Zawodowych. Ważnym momentem było uchwalenie 4 lutego 1949 roku ustawy o Funduszu Wczasów Pracowniczych, która umocniła jego pozycję w organizacji wypoczynku pracowników. Początkowo podstawę działalności stanowiły przede wszystkim przejmowane i adaptowane przedwojenne pensjonaty, wille, hotele oraz obiekty uzdrowiskowe. Szczególnie dużo takich budynków znajdowało się na Dolnym Śląsku, między innymi w Karpaczu, Szklarskiej Porębie i uzdrowiskach Kotliny Kłodzkiej.

Skala działalności szybko rosła. Pod koniec 1948 roku FWP dysponował 619 domami wypoczynkowymi w 67 ośrodkach. W 1950 roku liczba ta wynosiła już 1028 domów w 69 ośrodkach. Nie wszystkie obiekty były własnością Funduszu – część pozostawała w jego zarządzie lub użytkowaniu.

Od połowy lat 50. coraz większe znaczenie zaczęły mieć również ośrodki zakładowe. Huty, kopalnie, fabryki i przedsiębiorstwa transportowe budowały własne domy wypoczynkowe, ośrodki kolonijne i zespoły domków letniskowych. Nie należy więc utożsamiać każdego obiektu wypoczynkowego z PRL z FWP.

Dobrze pokazują to dane z 1986 roku. W Polsce funkcjonowało wówczas około 820 tys. miejsc noclegowych w obiektach wczasowych, z czego około 620 tys. przypadało na ośrodki zakładowe, a 36 tys. na FWP. To istotna różnica, jeśli chcemy prawidłowo opisać pochodzenie konkretnego budynku.

Osobną kategorię stanowiły domy kolonijne dla dzieci pracowników. Nie zawsze budowano je od podstaw. Wykorzystywano także szkoły, dawne pałace, pensjonaty i inne budynki, które można było przystosować do zakwaterowania większych grup.

Konkretnym przykładem jest działalność radomskiego zakładu Radoskór. W 1950 roku uruchomił on ośrodek kolonijny w Dziwnówku, w którym w latach 1951–1967 wypoczywało każdego roku do 240 dzieci. W 1955 roku na potrzeby kolonii zaadaptowano dawny pałac Stadnickich w Rożnowie. Początkowo przyjmował około 400 dzieci, a pod koniec lat 70. liczba ta wzrosła do 750. Kolejny ośrodek działał w mazurskich Galinach w latach 1958–1970, zapewniając wypoczynek około 520 dzieciom rocznie. Został później zlikwidowany z powodu małej atrakcyjności lokalizacji.

Ten przykład pokazuje, dlaczego podczas rozpoznawania dziedzictwa kolonijnego nie wystarczy sprawdzić daty budowy obiektu. Pałac wykorzystywany jako kolonia nie staje się automatycznie przykładem architektury PRL. Jest natomiast świadectwem powojennej zmiany funkcji zabytkowej nieruchomości i rozwoju wypoczynku dziecięcego.

Przy identyfikacji konkretnego budynku należy ustalić:

• kto był pierwotnym inwestorem – FWP, zakład pracy, związek zawodowy czy instytucja państwowa;
• kiedy obiekt powstał i kiedy rozpoczął działalność wypoczynkową;
• czy został zaprojektowany jako dom wczasowy, czy zaadaptowany z wcześniejszego budynku;
• jakie funkcje pełnił – noclegową, kolonijną, leczniczą, gastronomiczną lub rekreacyjną;
• czy zachowały się pierwotne plany, wyposażenie, fotografie i dokumentacja zakładowa.

Takie rozpoznanie ma praktyczne znaczenie. Bez niego łatwo błędnie przypisać obiekt do FWP, pominąć jego wcześniejszą historię albo nie docenić roli, jaką odgrywał w życiu lokalnej społeczności.

Architektura ośrodków PRL – które obiekty rzeczywiście zasługują na ochronę?

Największą wartość architektoniczną mają zwykle obiekty projektowane indywidualnie, w których funkcja wypoczynkowa została świadomie połączona z formą budynku i otaczającym krajobrazem. Szczególnie interesujące są realizacje z końca lat 50., lat 60. i 70., kiedy modernizm oraz socmodernizm wyraźnie wpłynęły na projektowanie polskich ośrodków turystycznych.

Dobrym przykładem jest Dom Wypoczynkowy Hutnik w Szczawnicy, zaprojektowany w 1958 roku przez Jerzego Nowickiego i Zofię Fedyk. Budynek wyróżnia się wysoką częścią mieszkalną, rozległym pawilonem usługowo-socjalnym i charakterystycznym rytmem balkonów. Zastosowano w nim stalowy szkielet konstrukcyjny oraz żelbetowe stropy. Szczególnie interesująca jest część jadalniana z dużymi przeszkleniami, otwierającymi wnętrze na otaczający krajobraz.

Nie była to jednak realizacja pozbawiona kontrowersji. Wysoka bryła mieszkalna, przypominająca miejski wieżowiec, wyraźnie odcinała się od górskiego otoczenia. Właśnie ten kontrast wywoływał dyskusje w środowisku architektonicznym. Dzisiaj stanowi on część historii polskiego modernizmu i nie powinien być automatycznie uznawany za wadę, którą trzeba usunąć podczas remontu.

Drugim ważnym przykładem jest dzielnica wypoczynkowa Jaszowiec w Ustroniu, rozwijana w latach 1959–1970. Jej projekt powstał w wyniku konkursu architektonicznego zorganizowanego w 1960 roku przez katowicki oddział Stowarzyszenia Architektów Polskich. Koncepcję opracowywali między innymi Czesław i Irena Kotelowie oraz Jerzy i Zygmunt Winniccy.

Ważnym elementem zespołu był Dom Związku Nauczycielstwa Polskiego, zaprojektowany około 1960 roku przez Henryka Buszkę i Aleksandra Frantę. Budynek ma wydłużoną, niską bryłę dopasowaną do nachylenia zbocza. Oprócz pokoi mieszkalnych przewidziano w nim świetlicę, bibliotekę, pomieszczenia lecznicze, jadalnię i zaplecze administracyjne.

W Jaszowcu istotna jest nie tylko architektura pojedynczych budynków. Wartość ma również sposób rozmieszczenia obiektów na zboczu, relacja z potokiem, układ dróg i dostęp do wspólnej infrastruktury. Ochrona jednego efektownego budynku przy jednoczesnym zniszczeniu całego otoczenia oznaczałaby utratę znacznej części wartości tego założenia.

Jeszcze bardziej rozpoznawalnym przykładem są piramidy w Ustroniu-Zawodziu. Projekt dzielnicy sanatoryjno-wypoczynkowej z 1966 roku przygotowali Henryk Buszko, Aleksander Franta i Tadeusz Szewczyk. Charakterystyczne budynki oparte na trójkątnym planie nawiązywały do górskiego krajobrazu i lokalnej architektury. Początkowo planowano 25 obiektów hotelowych, ale w latach 1968–1988 zrealizowano 18. Każdy przeznaczony był dla innego zakładu pracy.

Warto również zwrócić uwagę na ośrodek wczasowo-kolonijny kopalni Thorez w Lisim Jarze koło Jastrzębiej Góry. Ukończono go w 1968 roku według projektu Szczepana Bauma, Jerzego Piasecznego i Stefana Philippa. Centralnym elementem była wysoka, przeszklona hala reprezentacyjna, a dwukondygnacyjną część hotelową dla dorosłych ukształtowano kaskadowo, zapewniając gościom większą prywatność i widok na morze. To szczególnie interesujący przykład połączenia wypoczynku pracowników z funkcją kolonijną.

Jak oceniać wartość takich obiektów? Nie wystarczy sprawdzić, czy budynek ma nietypową bryłę. Znaczenie mają przede wszystkim:

• wartość architektoniczna – autorstwo projektu, oryginalna konstrukcja, rozwiązania przestrzenne i detale;
• wartość historyczna – związek z konkretnym zakładem pracy, organizacją wypoczynku lub rozwojem turystyki;
• wartość zespołu – zachowany układ budynków, ścieżek, terenów rekreacyjnych, stołówek i świetlic;
• autentyczność – zachowanie pierwotnej substancji, proporcji, stolarki, balkonów i wyposażenia;
• rzadkość – znaczenie obiektu na tle innych realizacji z tego samego okresu.

Nie każdy ośrodek zasługuje na taką samą formę ochrony. Typowe, prefabrykowane domki campingowe z niewielkim pawilonem sanitarnym często nie mają wyjątkowej wartości architektonicznej. Jeżeli jednak tworzą dobrze zachowany, historycznie ważny zespół, mogą być istotne jako świadectwo masowej turystyki pracowniczej. W takim przypadku ocena powinna obejmować całość założenia, a nie tylko pojedynczy budynek.

Adaptacja dawnych ośrodków – jak zachować zabytkowy charakter i przywrócić im funkcję?

Największym problemem dawnych domów kolonijnych i ośrodków wczasowych jest dzisiaj pogodzenie ochrony architektury z wymaganiami współczesnego użytkowania. Budynki projektowano dla innych standardów sanitarnych, przeciwpożarowych i energetycznych. Często mają wspólne łazienki, niewielkie pokoje, duże sale jadalne i rozbudowane zaplecze gospodarcze.

Nie oznacza to, że trzeba je wyburzać albo całkowicie przebudowywać. W wielu przypadkach lepszym rozwiązaniem jest zmiana funkcji przy zachowaniu pierwotnego układu przestrzennego.

Dobrym kierunkiem może być przekształcenie dawnego domu kolonijnego w:

• schronisko młodzieżowe lub hostel;
• ośrodek edukacji przyrodniczej i historycznej;
• centrum szkoleniowe z noclegami;
• ośrodek wypoczynkowy z funkcją całoroczną;
• placówkę rehabilitacyjną lub pobytową, jeżeli pozwalają na to warunki techniczne i funkcjonalne.

Wybór zależy przede wszystkim od konstrukcji, powierzchni, dostępności komunikacyjnej, stanu instalacji i możliwości dostosowania budynku do aktualnych przepisów. Nie ma sensu tworzyć luksusowego hotelu w obiekcie, którego przebudowa wymagałaby wyburzenia większości ścian, likwidacji oryginalnych wnętrz i całkowitej wymiany elewacji. W takiej sytuacji lepiej rozważyć hostel, ośrodek szkoleniowy lub funkcję sezonową.

Przy większych domach wczasowych ważna jest również ekonomia eksploatacji. Obiekt z 80–100 miejscami noclegowymi, wykorzystywany wyłącznie przez dwa miesiące wakacji, może generować wysokie koszty ogrzewania, konserwacji i utrzymania personelu. Rozsądniejszym rozwiązaniem bywa wtedy połączenie turystyki z działalnością edukacyjną, szkoleniową lub rehabilitacyjną, która zapewnia wykorzystanie budynku poza sezonem.

Przed rozpoczęciem remontu należy wykonać kilka konkretnych czynności.

1. Ustalenie statusu prawnego nieruchomości

Trzeba sprawdzić, czy obiekt znajduje się w rejestrze zabytków, gminnej ewidencji zabytków albo na obszarze objętym ochroną w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. To odrębne instrumenty, a ich skutki prawne nie są identyczne.

Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zabytek to nieruchomość lub jej zespół stanowiący świadectwo minionej epoki, którego zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Sam wiek budynku nie przesądza więc o jego statusie.

Jeśli obiekt jest wpisany do rejestru zabytków, prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane wymagają odpowiedniego pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Nie zastępuje ono wymaganych pozwoleń lub zgłoszeń wynikających z Prawa budowlanego.

2. Ocena stanu technicznego

Przed ustaleniem zakresu inwestycji potrzebna jest ekspertyza obejmująca:

• konstrukcję nośną, fundamenty i stropy;
• stan balkonów oraz ich połączeń z konstrukcją;
• zawilgocenie ścian i stan izolacji;
• szczelność dachu i stan odwodnienia;
• instalacje elektryczne, wodne, kanalizacyjne i grzewcze;
• wymagania przeciwpożarowe i dostępność dla osób z niepełnosprawnościami;
• obecność potencjalnie niebezpiecznych materiałów, w tym ewentualnego azbestu.

W modernistycznych budynkach ze stalowym szkieletem i żelbetowymi stropami szczególnej uwagi wymagają korozja elementów konstrukcyjnych, połączenia balkonów i stan przeszkleń. Pozornie niewielka awaria może oznaczać kosztowną naprawę, jeżeli przez lata do konstrukcji przedostawała się woda.

3. Wybór zakresu modernizacji

Największym błędem jest rozpoczynanie prac od docieplania elewacji i wymiany okien bez wcześniejszego rozpoznania wartości architektonicznych.

W przypadku Domu Hutnika w Szczawnicy zachowanie rytmu balkonów, charakterystycznej bryły i przeszklonej części jadalnianej powinno być ważniejsze niż zastosowanie przypadkowego, współczesnego wykończenia elewacji. Podobnie w dawnych ośrodkach kolonijnych warto zachować duże sale wspólne, stołówki i świetlice, ponieważ to właśnie one dokumentują sposób organizacji zbiorowego wypoczynku.

Jeżeli wymiana stolarki jest konieczna, należy dobrać rozwiązania uwzględniające pierwotne podziały, proporcje i wygląd okien. Ocieplenie budynku nie powinno zasłaniać charakterystycznych detali ani zmieniać proporcji elewacji.

4. Zachowanie otoczenia

Ośrodek wypoczynkowy to nie tylko budynek noclegowy. Istotne mogą być również alejki, tarasy, schody terenowe, pawilony gastronomiczne, boiska, baseny, zieleń i układ komunikacyjny.

W przypadku zespołów takich jak Jaszowiec lub Ustroń-Zawodzie wyburzenie kilku budynków i zastąpienie ich przypadkową zabudową może zniszczyć czytelność pierwotnej kompozycji. Dlatego decyzje inwestycyjne trzeba podejmować z uwzględnieniem całego założenia.

Kiedy adaptacja nie ma sensu? Przede wszystkim wtedy, gdy obiekt utracił większość pierwotnej substancji, konstrukcja wymaga nieproporcjonalnie kosztownych napraw, a zachowane elementy nie przedstawiają istotnej wartości historycznej ani architektonicznej. Nie oznacza to jednak automatycznej zgody na rozbiórkę. Najpierw trzeba sprawdzić status prawny, udokumentować zachowane elementy i ocenić możliwość ochrony przynajmniej części zespołu.

FAQ – najczęstsze pytania o zabytki turystyki PRL

Czy każdy ośrodek FWP z okresu PRL jest zabytkiem?
Nie. O wpisie decydują wartości historyczne, artystyczne lub naukowe, a nie sama data budowy czy dawna przynależność do Funduszu.

Czym różnił się ośrodek FWP od ośrodka zakładowego?
FWP organizował wypoczynek w ramach ogólnokrajowego systemu pracowniczego. Ośrodki zakładowe budowały i utrzymywały konkretne przedsiębiorstwa, np. huty, kopalnie i fabryki, przede wszystkim dla własnych pracowników i ich rodzin.

Czy dawny dom kolonijny można przekształcić w hotel?
Tak, pod warunkiem że pozwalają na to konstrukcja, układ pomieszczeń, instalacje i obowiązujące przepisy. Jeżeli budynek jest zabytkiem, projekt musi uwzględniać wymagania konserwatorskie.

Czy warto chronić cały teren dawnego ośrodka, a nie tylko główny budynek?
Tak, szczególnie gdy zachował się historyczny układ pawilonów, dróg, zieleni i obiektów rekreacyjnych. W przypadku zespołów takich jak Jaszowiec wartość historyczna wynika również z kompozycji całego założenia.

Prace nad ochroną dawnych ośrodków trzeba rozpocząć od inwentaryzacji historycznej i sprawdzenia statusu prawnego nieruchomości. Dopiero później należy zlecać projekt modernizacji i kalkulować koszty adaptacji. Największym błędem jest podejmowanie decyzji o wyburzeniu, dociepleniu lub wymianie elewacji, zanim zostanie ustalone, co w danym obiekcie rzeczywiście przedstawia wartość zabytkową.

Więcej informacji na: po-polsce.pl